Το Φασκόμηλο στην Μάνη.

Το φασκόμηλο ή φασκομηλιά ('Σάλβια η φαρμακευτική, ελλ. Ελελίφασκος ο φαρμακευτικός, Salvia officinalis) ανήκει στο γένος των Αγγειόσπερμων δικότυλων φυτών Ελελίφασκος (Salvia). Στα αγγλικά η κοινή του ονομασία είναι sage, ή garden sage, ή common sage. Το φασκόμηλο, πολυετές, θαμνώδες, με πολυάριθμα κλαδιά, ύψους μέχρι μισό μέτρο, βρίσκεται σε όλες τις περιοχές της Ελλάδας κυρίως σε ξηρούς και πετρώδεις τόπους. Καταναλώνεται σαν αφέψημα για τις φαρμακευτικές του ιδιότητες, που όμως σε κάποιες περιπτώσεις έχει παρενέργειες.

Χαρακτηριστικά

Τα φύλλα του είναι επιμήκη και παχιά, χρώματος λευκοπράσινου. Τα άνθη του φύονται κατά σπονδύλους, είναι χρώματος μοβ και ανθίζουν από τον Μάιο έως τον Ιούνιο.

Χρήσεις

Το φυτό έχει έντονη αρωματική οσμή και καλλιεργείται για τις φαρμακευτικές ιδιότητες του, ως αφέψημα και ως καρύκευμα. Τα φύλλα που είναι και το κατεξοχήν χρησιμοποιούμενο μέρος του φυτού συλλέγονται λίγο πριν ή κατά την αρχή της ανθοφορίας με ξηρό και ηλιόλουστο καιρό, τον Μάιο ή τον Ιούνιο και ξηραίνονται στη σκιά.
Περιέχει ως κύρια ουσία αιθέριο έλαιο, φασκομηλόλαδο, άχρωμο ή ερυθροκίτρινο, σαπωνίνες, πικρές ουσίες, τερπένια, ρητίνες, πικρά διτερπένια, ταννίνες, τριτερπένια, φλαβονοειδή και θουγιόνη (thujone, μια μονοτερπενική κετόνη).
Τα φύλλα έχουν αντισηπτικές, αποχρεμπτικές και σπασμολυτικές ιδιότητες. Το φυτό έχει στομαχικές, τονωτικές και καρδιοτονωτικές ιδιότητες ενώ χρησιμοποιείται και κατά των νευραλγιών. Η φασκομηλιά χρησιμοποιείται στη θεραπευτική με τη μορφή αφεψήματος εσωτερικά ως ανθιδρωτικό (ιδιαίτερα κατά του νυχτερινού ιδρώτα φυματικών και νευρασθενών).
Στην αρχαιότητα οι πρόγονοί μας το χρησιμοποιούσαν σαν πολυφάρμακο και έχει εκθειαστεί από τον Ιπποκράτη, τον Διοσκουρίδη τον Γαληνό και τον Αέτιο. Οι Λατίνοι το θεωρούσαν ιερό φυτό και το χρησιμοποιούσαν σε τελετές. Ήταν το φυτό της αθανασίας.
Είναι ιδιαίτερα τονωτικό λόγω της τανίνης που περιέχει. Είναι καλό φάρμακο κατά της ατονίας του στομάχου και των εντέρων αλλά και απολυμαντικό και αποχρεμπτικό σε περίπτωση κρυολογημάτων. Θεωρείται τονωτικό της μνήμης και καταπολεμά τη νωθρότητα. Το φασκόμηλο είναι ευεργετικό στα μαλλιά και στυπτικό με μάσκα στο πρόσωπο.
Σε αρκετούς θάμνους σχηματίζονται σκληρά, χνουδωτά σφαιρίδια, οφειλόμενα σε προσβολή εντόμων. Επειδή μοιάζουν με καρπούς, ο λαός τα αποκαλεί «μήλα της φασκομηλιάς», απ’ όπου το φυτό πήρε το όνομά του. Παλιότερα τα μασούσαν για να καθαρίσουν τα δόντια τους. Το αφέψημά του χρησιμοποιείται στη θεραπεία της ουλίτιδας και των δερματικών παθήσεων. Το αιθέριο έλαιό του κατά του πονόδοντου.
Στη Μάνη, αλισπακίδα λέγεται ο καρπός της φασκομηλιάς, η φασκομηλιά λέγεται σπάκα από το αρχαίο σφάκος, καθώς και η αλισπακίδα από το αρχαίο ελελίσφακος. Άργαση λένε το βρασμένο νερό με φύλλα βελανιδιάς και φασκομηλιάς, με το οποίο πλένουν τα πιθάρια.

Ως αφέψημα

Στις περιοχές της Μεσογείου αποξηραίνεται και πίνεται ως αφέψημα, το γνωστό φασκόμηλο.
Το αφέψημα λαμβάνεται και σερβίρεται αμέσως μετά το βράσιμο. Αν παραμείνει αρκετή ώρα μαζί με τα φύλλα που έβρασαν, οι πικρές ουσίες μέσα στο αφέψημα αυξάνονται και η γεύση του γίνεται δυσάρεστη.
Στη μαγειρική χρησιμοποιείται για τον αρωματισμό διαφόρων ζωμών, φαγητών και του ξιδιού ενώ θεωρείται και μελισσοτροφικό φυτό παρέχοντας μέλι εκλεκτής ποιότητας.

Παρενέργειες

Πάντως η χρήση του πρέπει να γίνεται με σύνεση γιατί υπάρχουν περιπτώσεις δηλητηρίασης από υπερβολική χρήση που οφείλεται κυρίως στην ουσία θουγιόνη που υπάρχει στο φυτό. Αυτή η χημική ουσία μπορεί να προκαλέσει επιληπτικές κρίσεις, βλάβες στο συκώτι και το νευρικό σύστημα. Σύμφωνα με τα επιτρεπτά όρια θουγιόνης που ορίζει ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων (ΕΜΑ) δεν πρέπει να καταναλώνονται περισσότερα από 7-12 (ή με άλλη έρευνα 2-20) αφεψημάτα φασκόμηλου την ημέρα.
Λόγω της εμμηναγωγού δράσης του φασκόμηλου δεν πρέπει να χρησιμοποιείται από γυναίκες σε αναπαραγωγική προσπάθεια διότι μπορεί να προκαλέσει αποβολή.  Δεν πρέπει να καταναλώνεται από μικρά παιδιά και για τον ίδιο λόγο από γυναίκες που θηλάζουν.

Η Αμυγδαλιά (Prunus amygdalus) στην Μάνη.

Η αμυγδαλιά (Prunus amygdalus) είναι ένα φυλλοβόλο, πολυετές, καρποφόρο δέντρο που μπορεί να ζήσει και 90 χρόνια και να φτάσει σε ύψος τα 12 μέτρα και πλέον. Κατάγεται από τις περιοχές της Ανατολικής λεκάνης της Μεσογείου. Πρόκειται για δέντρο με το μεγαλύτερο ετήσιο κύκλο βλάστησης, καθώς είναι εκείνο που ανθίζει και βλαστάνει πρώτο την άνοιξη και το τελευταίο που ρίχνει τα φύλλα του το φθινόπωρο. Σχηματίζει φύλλα λογχοειδή, κατ’ εναλλαγή, γυαλιστερά, οδοντωτά, αδενοφόρα, χωρίς τριχίδια, πράσινου χρώματος, με δύο παράφυλλα στη βάση τους. Τα άνθη της εμφανίζονται πριν τη βλάστηση, είναι λευκά ή λευκορόδινα, με έως και 40 στήμονες στο εσωτερικό τους και είναι ερμαφρόδιτα. Ωστόσο, οι περισσότερες ποικιλίες είναι αυτόστειρες, γι’ αυτό απαιτείται η παρουσία επικονιαστών για ικανοποιητική παραγωγή. Παράγουν πολύ καλής ποιότητας νέκταρ, προσελκύοντας πληθώρα μελισσών και άλλων επικονιαστών και η εικόνα που δημιουργούν ιδιαίτερα όταν βρίσκονται πολλές αμυγδαλιές μαζί είναι εντυπωσιακή, σηματοδοτώντας το τέλος του χειμώνα και την αρχή της άνοιξης. Από τα άνθη που θα γονιμοποιηθούν προκύπτουν τα αμύγδαλα, που είναι ώριμα προ το φθινόπωρο, με βρώσιμο τμήμα το σπέρμα τους, ενώ απολαμβάνουν πολλές άλλες χρήσεις από τον άνθρωπο.

Η αμυγδαλιά αγαπά τα θερμά και ξηρά κλίματα. Σε πιο ψυχρά κλίματα δεν καρποφορεί και χρησιμοποιείται ως καλλωπιστικό δέντρο. Μάλιστα, χρειάζεται προσοχή σε ανοιξιάτικους παγετούς που προκαλούν μεγάλη ζημιά στα άνθη πού έχουν ήδη ξεπροβάλει στα κλαδιά. Ευδοκιμεί σε πλήρως ηλιόλουστες θέσεις και σε βαθιά, μέτριας γονιμότητας και υγρασίας, αλλά καλά αποστραγγιζόμενα εδάφη. Μπορεί να ανεχτεί περιόδους ξηρασίας και άγονα εδάφη, αλλά όχι τα βαριά αργιλώδη με κακή αποστράγγιση. Συστήνεται μία εφαρμογή λίπανσης λίγο πριν την έξοδο από το λήθαργο και μία το φθινόπωρο. Απαιτείται, ακόμα, το κλάδεμα ως καλλιεργητική τεχνική, τόσο για την ενίσχυση της καρποφορίας, όσο και για την επίτευξη του επιθυμητού σχήματος. Είναι ευαίσθητη σε προσβολή από έντομα, αλλά και σε μυκητολογικές ασθένειες, όπως η μονίλια, γι’ αυτό απαιτείται η τήρηση των κανόνων υγιεινής ή εφαρμογή ψεκασμών, τόσο προληπτικά, όσο και επεμβατικά. Πολλαπλασιάζεται με σπόρο και έπειτα εμβολιασμό των σποροφύτων - υποκειμένων με εμβόλιο που φέρει τα επιθυμητά χαρακτηριστικά.

Οι αμυγδαλιές καλλιεργούνται για πολλές χιλιάδες χρόνια από τους ανθρώπους, ξεκινώντας από περιοχές της Ασίας, της ανατολικής λεκάνης της Μεσογείου και πλέον καλλιεργούνται από σχεδόν όλα τα μέρη του κόσμου. Όπου οι συνθήκες δεν ευνοούν την καρπόδεση, τα δέντρα αυτά φυτεύονται ως καλλωπιστικά, αφού χαρίζουν εντυπωσιακές εικόνες κυρίως την περίοδο ανθοφορίας τους. Συχνά φυτεύονται κατά μήκος εθνικών οδών, βελτιώνοντας ταυτόχρονα και της ποιότητα του εδάφους, αλλά και του τοπίου. Ο βασικότερος λόγος καλλιέργειάς τους, όμως, είναι η παραγωγή των αμυγδάλων. Αυτά καταναλώνονται ως ξηροί καρποί, και με πολλές άλλες εφαρμογές σε συνταγές μαγειρικής και ζαχαροπλαστικής. Από το εδώδιμο τμήμα, όμως, εξάγεται και το γνωστό αμυγδαλέλαιο με πολλές χρήσεις τόσο στη μαγειρική, αλλά και ως βάση για την παρασκευή καλλυντικών, σαπουνιών και φαρμάκων. Χρησιμοποιείται, ακόμα, ως συστατικό για παρασκευή ποτών, όπως η σουμάδα. Από την ψίχα παράγεται και το γάλα αμυγδάλου, με μεγάλη αξιοποίηση ως εναλλακτικό γαλακτοκομικό προϊόν, ιδίως τα τελευταία χρόνια. Εκτός από το εδώδιμο τμήμα, από τις αμυγδαλιές, ο άνθρωπος αξιοποιεί και άλλα τμήματά του, όπως το περικάρπιο, πλούσιο σε κάλιο, η στάχτη του οποίου μπορεί να χρησιμοποιηθεί εξαιρετικά από σαπωνοποιούς. 

Το ξύλο της αμυγδαλιάς μπορεί να χρησιμοποιηθεί, επίσης, ως καύσιμη ύλη, αλλά και στην ξυλογλυπτική, για κατασκευή διαφόρων αντικειμένων. Παράλληλα, εξάγεται και το αιθέριο έλαιο, από τη διάσπαση της αμυγδαλίνης που περιέχεται στην ψίχα των πικραμύδγαλων (όπως και στον πυρήνα βερίκοκων). Πολλές σύγχρονες έρευνες επιβεβαιώνουν τις ιαματικές ιδιότητες που διαθέτουν τα διάφορα τμήματα του φυτού, χάρη στην πληθώρα φυτοχημικών που περιέχονται, όπως λιπαρά οξέα και φαινολικά συστατικά. Έτσι, έχει φανεί πως τα διάφορα προϊόντα προερχόμενα από το αμύγδαλο έχουν αντιοξειδωτική, νευροπροστατευτική, αντιφλεγμονώδη δράση, αλλά και συμβάλλουν στην αντιμετώπιση της χοληστερολαιμίας και άλλων διαταραχών.

Θεία Λειτουργία στον Ι.Ν. του Αγίου Χαραλάμπους στις Πιόντες (12/05/2024).

 Σήμερα μετά από καιρό τελέσαμε Θεία Λειτουργία στον Ιερό Ναό του Αγίου Χαραλάμπους του ακριτικού χωριού μας Πιόντες (Ακρογιάλι Λακωνίας). Ευχαριστούμε θερμά τον πάτερ Γεώργιο Γεωργαρίου, τους συγχωριανούς μας και τους κατοίκους των πέριξ χωριών που μας τίμησαν με την παρουσία τους.

Υλικό από τον Αλετουράκο Χαράλαμπο.

Πάσχα στη Μάνη.

Πάσχα στη Μάνη.. Αξέχαστη και κατανυκτική..!! Ο ψαγμένος περιηγητής δεν το σκέφτεται καθόλου. Πάσχα θα κάνει στο χωριό. Η Λακωνική Μάνη μυρίζει απ' άκρη σ' άκρη χωριό και προσφέρει γενναιόδωρα την άγρια ομορφιά της. Ακολουθήστε λοιπόν την ονειρική κυκλική διαδρομή από το Γύθειο, με βασικούς προορισμούς την Αρεόπολη (17 χλμ. από το Γύθειο), τον Πύργο Διρού, την Κοίτα, το Γερολιμένα (35 χλμ. περίπου από την Αρεόπολη), το Πόρτο Κάγιο, τον Κότρωνα και πίσω στην Αρεόπολη. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά πασχαλινά έθιμα της Μάνης είναι το ζύμωμα. Από την Μεγάλη Πέμπτη οι νοικοκυρές ξεκινούν να ζυμώνουν λαμπριάτικες κουλούρες με επτάζυμο ζυμάρι για κάθε ένα άτομο του σπιτιού, τα βαφτιστήρια τους, τους συγγενείς και τους φίλους, ακόμη και για εκείνους που έχουν ξενιτευτεί. Πάσχα στη Μάνη σημαίνει ακολουθία της περιφοράς του Επιταφίου στην Αρεόπολη, στον Άγιο Νίκωνα και στο Φλομοχώρι, όπου η ατμόσφαιρα είναι κάτι παραπάνω από κατανυκτική. Το βράδυ της Ανάστασης σε όποιο χωριό της Μάνης κι αν βρίσκεστε γίνεται το αδιαχώρητο, ενώ ο μανιάτικος ουρανός φωτίζεται από πολύχρωμα βεγγαλικά. Την Κυριακή του Πάσχα στις δύο το μεσημέρι χτυπούν οι καμπάνες για τη «Δεύτερη Ανάσταση». Κάτοικοι και επισκέπτες φορούν τα γιορτινά τους και μετά τη Λειτουργία γίνεται το κάψιμο του Ιούδα. Τη δεύτερη μέρα του Πάσχα τηρείται το ξεχωριστό μανιάτικο έθιμο, η Λιτανεία. Το πρωί ξεκινούν οι ιερείς από τις εκκλησίες και τους ακολουθούν οι πιστοί των ενοριών κρατώντας εικόνες και σταυρούς. Όλοι μαζί κάνουν το γύρο του χωριού και ψέλνουν αναστάσιμα τροπάρια και παρακλήσεις. Σε πολλά χωριά η πομπή πηγαίνει στο νεκροταφείο, όπου εκεί περιμένουν οι συγγενείς των νεκρών. Πάνω στα ανθοστολισμένα μνήματα είναι τοποθετημένα το θυμιατήρι με το θυμίαμα, πασχαλιάτικα κουλούρια και αυγά, ενώ στους τάφους των νεκρών που «έφυγαν» λίγο πριν το Πάσχα, υπάρχουν κουλούρια σε μέγεθος μεγάλου χωριάτικου ψωμιού, τα λεγόμενα «δοξάρια». 

Ημέρες πένθους για τα πάθη του Χριστού ήταν και είναι είναι οι μέρες της Μεγάλης Εβδομάδας. Την Μ. Εβδομάδα οι πιστοί νήστευαν και απέφευγαν να κάνουν πολλές δουλειές. Ευτυχώς η νηστεία συναντάται και σήμερα σε ολόκληρη τη Μάνη και μάλιστα στους νεότερους υπάρχει και μία ιδιαίτερη πνευματικότητα. Το ασβέστωμα των σπιτιών φρόντιζαν να γίνει πριν την εβδομάδα των παθών. Το βάψιμο των αυγών με φλούδες από κρεμμύδι ή με μπογιές τα νεότερα χρόνια και το φτιάξιμο των τσουρεκιών καθιερώθηκε να γίνεται τη Μ. Πέμπτη από τις νοικοκυρές των χωριών. Αυτές τις συνήθειες οι Μανιάτες τις μετέφεραν και στον Πειραιά όταν έφθαναν, από τα τέλη του 19ου αιώνα αναζητώντας στο μεγάλο Λιμάνι μια καλύτερη εργασιακή μοίρα. Μέχρι το 1980 έβλεπες στα Μανιάτικα τη Μεγάλη Δευτέρα να είναι όλα τα σπίτια, οι αυλές και τα πεζοδρόμια ασπρισμένα. Το ίδιο όμως συνέβαινε και σε άλλες γειτονιές του Πειραιά, που δεν κυριαρχούσε το μανιάτικο στοιχείο, όπως Κοκκινιά, Δραπετσώνα, Κερατσίνι που κυριαρχούσε το προσφυγικό Μικρασιατικό στοιχείο, στα Καμίνια επίσης που κυριαρχούσε το κυκλαδίτικο στοιχείο και κυρίως οι Σαντορινιοί κ.λπ. Αυτό μας δίνει το δικαίωμα να κατανοήσουμε πως σε ολόκληρη την Ελλάδα υπήρχε από τα πολύ παλαιά χριστιανικά χρόνια να ασπρίζονται και να καλλωπίζονται τα σπίτια από την «κουφή» ή «βουβή» εβδομάδα, δηλαδή μια εβδομάδα πριν τη Μεγάλη.Το βάψιμο των αυγών γινόταν κυρίως τη Μ. Πέμπτη καθώς επίσης και τα κουλούρια και τα τσουρέκια. Στη Μάνη το ψήσιμο γινόταν στους ιδιόκτητους φούρνους που είχαν σχεδόν όλα τα σπίτια. Σήμερα δυστυχώς ελάχιστοι τέτοιοι φούρνοι υπάρχουν σε καλή κατάσταση. Στον Πειραιά, από Μανιάτες και μη το βάψιμο των αυγών γινόταν κυρίως τη Μ. Πέμπτη και τα κουλούρια με τα τσουρέκια άρχιζαν από τη Μ. Τρίτη, Μ. Τετάρτη και ολοκληρωνόντουσαν τη Μ. Πέμπτη. Το ψήσιμο γινόταν στους φούρνους της γειτονιάς με λαμαρίνες που έπαιρναν δανεικές οι νοικοκυρές από τους φούρνους. Τις μετέφεραν τα μεγαλύτερα παιδιά κι οι μανάδες. Σε όλους τους δρόμους του Πειραιά έβλεπες να πηγαινοέρχονται αυτές οι μαύρες μεγάλες λαμαρίνες με ψημένα ή άψητα κουλουράκια που μοσχοβολούσαν... Στα χωριά της Μάνης μυροβολούσε η ανθοφορία της άγριας χλωρίδας η οποία ερχόταν με την πελαγίσια αύρα να συναντήσουν την ευωδία της ζύμης και του ψησίματος των πασχαλινών αρτοπαρασκευασμάτων δημιουργώντας κάτι το μοναδικό. Πόσο το νοσταλγούμε εμείς οι παλαιότεροι και πόσο ένοχοι πρέπει να αισθανόμαστε γιατί δεν φροντίσαμε να το ζήσετε κ' εσείς οι νεότεροι... Τα βράδια ο κόσμος πήγαινε στην Εκκλησία όπου παρακολουθούσε τις Ακολουθίες του Νυμφίου, του Νιπτήρος, των Παθών, του Επιταφίου και τέλος τα μεσάνυχτα του Μεγάλου Σαββάτου στη Θεία Λειτουργία της Αναστάσεως και το απόγευμα τελείωνε η Λαμπρή με τον Εσπερινό της Αγάπης. Σε κάποια χωριά η περιφορά του Επιταφίου γινόταν και γίνεται σε όλο το χωριό σε άλλα ο Επιτάφιος περιφέρεται γύρω από τον Ιερό Ναό τρεις φορές. Στη Μάνη δεν έχουμε παραδοθεί και ούτε θυμόμαστε οι μεγαλύτεροι πως υπήρχε το έθιμο του σουβλιστού αρνιού. Το αρνί ή το κατσίκι ψηνόντουσαν, με πατάτες κυρίως, στο φούρνο. Αυτό αποτελούσε το κυρίως πασχαλινό φαγητό και την επόμενη ημέρα, (Δευτέρα του Πάσχα), το έθιμο ήθελε μοσχάρι ή χοιρινό κοκκινιστό με χοντρά μακαρόνια και μυζήθρα. Το μανιάτικο γλυκό της Λαμπρής ήταν οι γαλατόπιτες και το μπουρέκι. Οι γαλατόπιτες είναι πίτες που τις γεμίζουν με την κρέμα του μπουρεκιού. Το μπουρέκι είναι γαλακτομπούρεκο αλλά που δεν είναι καλυμμένο με φύλλο. Όσοι έχουν τις παραδοσιακές συνταγές αυτών των γλυκισμάτων και τα παρασκευάζουν απολαμβάνουν μοναδικά σε γεύση γλυκίσματα 100% μανιάτικα. Τα τελευταία 30-40 χρόνια έχει επικρατήσει και στη Μάνη να ψήνουν οι Μανιάτες στη σούβλα αρνί ή κατσίκι και παράλληλα να φτιάχνουν κοκορέτσι, κοντοσούβλι και άλλα. Σήμερα στη Μάνη, αλλά και εκτός Μάνης οι Μανιάτες δεν ψήνουν στη σούβλα μόνο όταν έχουν πένθος, αφού το ρουμελιώτικο και ηπειρώτικο έθιμο της σούβλας έχει επικυριαρχήσει παντού.

Σάββατο 10 Φεβρουαρίου 2024 σήμερα & τιμάται ο Άγιος Χαράλαμπος στο χωριό μας Πιόντες.

Η Θεία Λειτουργία του Αγίου Χαραλάμπους στον ομώνυμο ναό στις Πιόντες σήμερα Σάββατο 10-02-2024. Χρόνια Πολλά στους εορτάζοντες!!!!

Υλικό από τον Χαραλάμπη Αλετουράκο. 

Κεφαλάκια στην Μάνη.

Κεφαλάκια

Κεφαλάκια ή γουλάκια: «Εκεί που ο γάιδαρος ψοφάει από πείνα οι Μανιάτες κάτι θα βρουν να φάνε» διαβάζω στο βιβλίο της Κατερίνας Εξαρχουλέα - Γεωργιλέα «Γεύσεις Μάνης» (εκδ. Αδούλωτη Μάνη). Είναι γεγονός. Οι πλαγιές της Μάνης θρέφουν εδώ και αιώνες τους Μανιάτες και με τα χόρτα τους. Τα κεφαλάκια – τα λένε επίσης γουλάκια ή κεφαλούνια σκορτσονέρα η κροκόφυλλη ή ασγούρνεο (έτσι τα λέμε στις Πιόντες) - είναι άγρια χόρτα που φυτρώνουν στη Μάνη και, λίγο προτού ανθίσουν, τα μαζεύουν. Είναι σπάνιο χορταρικό με μικρό ανθάκι και άρωμα πολύπλοκο. Τα βράζουν, όχι παραπάνω από 10 λεπτά, και τα ρίχνουν στο τηγάνι μαζί με χτυπημένα αβγά, φτιάχνοντας μια ομελέτα με χόρτα.

Γίνονται επίσης τουρσί, αποξηραμένα, βραστή σαλάτα με λαδολέμονο, κοκκινιστά με χοιρινό ή με σουπιές. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί και σαν μυρωδικό στην μαγειρίτσα το Πάσχα.

Ο Γδικιωμός στην Μάνη.

Η απουσία κρατικής εξουσίας και γραπτών νόμων στην Μάνη, είχε σαν αποτέλεσμα τη δημιουργία άγραφων νόμων, οι οποίοι διαμόρφωναν την κοινωνική συμπεριφορά των Μανιατών και διευθετούσαν τις τυχόν διαφορές τους.

Οι νόμοι αυτοί επικεντρώνονταν κυρίως στη διαφύλαξη της οικογενειακής τιμής και επιβίωσης των μελών της. Γι’ αυτό ήταν αποδεκτοί από όλους και τυχόν παράβαση αυτών ήταν κοινωνικά μη αποδεκτή πράξη και στιγμάτιζε το οικογενειακό κύρος.

Ο γδικιωμός ή δικιωμός (από το εκ-δικιωμός, γδικιώμαι-εκδικιώμαι) ήταν ο τρόπος ανταπόδοσης του άδικου σε κάποιον. Δεν πρέπει να συγχέεται με τη βεντέτα, η οποία ήταν άγνωστη στη Μάνη. Δεν θεωρούνταν αυτοδικία διότι κατά το γδικιωμό το άτομο δεν απένεμε δίκαιο αυτόβουλα, αλλά έπραττε πειθαρχημένα και βάσει των νόμων και των διαταγών της οικογένειας.

Αναλυτικότερα:

Κάποιος Μανιάτης μπορούσε να παρεξηγηθεί με κάποιον άλλο για έναν συγκεκριμένο λόγο. Τότε ή γινόταν μονομαχία ή καλούνταν ‘’οχτροί’’ .

Σ’ αυτή την περίπτωση συγκαλούνταν οικογενειακό συμβούλιο, η Γεροντική ή γινότανε κοινή Γεροντική και από τις δύο οικογένειες. Η επίλυση του θέματος μπορεί να γινότανε ειρηνικά ή να αποφασιζόταν ότι μόνη λύση είναι η σύγκρουση των οικογενειών. Αν η απόφαση ήταν ο πόλεμος, τότε η έχθρα ανάμεσα στις πατριές γινόταν γνωστή σε όλο το χωριό χτυπώντας τις καμπάνες των εκκλησιών και άλλα ηχηρά αντικείμενα, δηλώνοντας ότι οι τάδε ‘’άνοιξασι όχτρητα’’ με τους τάδε. Με αυτό τον τρόπο οι οικογένειες του χωριού διάλεγαν συμμάχους ενώ οι αδιάφοροι παρέμεναν εκτός των εχθροπραξιών και κρύβονταν ή απομακρύνονταν έως ότου τελειώσει ο πόλεμος. Από εκείνη τη στιγμή κι έπειτα κάθε άτομο της μιας οικογένειας είχε το δικαίωμα να σκοτώσει οποιονδήποτε της άλλης.

Ο πυροβολισμός ή η δολοφονία κάποιου πριν από την επίσημη έναρξη των εχθροπραξιών, θεωρούνταν ανεπίτρεπτη και ο δολοφόνος μαζί με την οικογένειά του άνανδροι και τιποτένιοι.

Κυριότεροι στόχοι ήταν τα αρσενικά παιδιά, τα οποία ήταν σε θέση να διαφυλάξουν την ακεραιότητα της οικογένειας κι ακόμα περισσότερο οι καλύτεροι, οι ‘’κάλλιοι’’ της κάθε πατριάς, δηλαδή οι πιο δυνατοί, οι πιο μορφωμένοι και οι πιο ισχυροί.

Τα θηλυκά έρχονταν σε δεύτερη μοίρα. Υπήρχαν φορές όπου οι κοπέλες αν δεν υπήρχαν αρσενικά στην οικογένεια έπαιρναν το νόμο στα χέρια τους για τη δικαίωση του χαμένου πατέρα, αδερφού, γιού.

Αν κάποιος εδικήωνε, έπρεπε να ξαπροσκελίσει το ντουφέκι του ή να κάνει ‘’σταυροποίο’’ (σχήμα σταυρού) στον τόπο όπου έγινε το φονικό, για να μην τον "κυνηγά το αίμα του σκοτωμένου" και σκοτωθεί γρήγορα από τους αντεκδικητές.

Αυτός που σκότωνε στα πλαίσια του δικιωμού , δεν θεωρούνταν εγκληματίας. Ούτε αυτός που ‘’δικηώνει’’. Οι ίδιοι μπορεί να μην ήθελαν να σκοτώσουν, αλλά να εκτελούν τις εντολές της οικογένειας προσπαθώντας να διαφυλάξουν την τιμή της, ωθούμενοι από τους νόμους και τους κανόνες της κοινωνίας.

Ανά περιόδους οι πατριές πραγματοποιούσαν ανακωχή, την λεγόμενη τρέβα. Συνηθέστεροι λόγοι για ανακωχή ήταν οι αγροτικές δουλειές, οι γιορτές (γάμος, βαφτίσια) ή απειλή από κάποιο εξωτερικό εχθρό.

Σκοπός ήταν η πλήρης εκμηδένιση της αντίπαλης πατριάς, ούτως ώστε τα υπολείμματά της να διασκορπιστούν σε άλλες περιοχές και να αποκατασταθεί η ηρεμία στην οικογένεια. Μια οικογένεια μπορούσε να δώσει τέλος στις συγκρούσεις ζητώντας συγνώμη από την άλλη, με καθορισμένο τελετουργικό τρόπο. Αυτός ο συμβιβασμός ήταν το λεγόμενο ψυχικό. Έτσι δηλωνόταν ανοιχτά η ήττα της οικογένειας, κάτι που όμως δεν το προτιμούσαν οι περήφανοι Μανιάτες, διότι το θεωρούσαν πλήγμα για την τιμή τους.

Εκείνο που ίσχυε παρά μόνο για τη μανιάτικη βεντέτα είναι το λεγόμενο «ψυχικό», η μεγαλειώδης πράξη που έκανε τους άσπονδους εχθρούς, εγκάρδιους φίλους (ψυχαδερφούς) και έτσι έληγε μια βεντέτα.

Στη Μάνη ο κώδικας της χωσιάς επέτρεπε μια προσωρινή διακοπή, τη λεγόμενη «τρέβα» (με διάφορους όρους αντουφέκιστη, ατσαχάλευτη, μερική κ.τ.λ.) η παραβίαση της οποίας ήταν σπάνια και εθεωρείτο μεγάλη μπαμπεσιά.. Αυτή συνέβαινε την εποχή του οργώματος, της σποράς, του θερισμού, του αλωνίσματος ή της συλλογής των ελιών. Τα αντιμαχόμενα μέρη δούλευαν τότε στα χωράφια τους με νεκρική σιγή και εφοδίαζαν του πύργους τους με τρόφιμα και άλλου είδους προμήθειες. Η πιο μακρόχρονη ανακωχή ήταν αυτή που ζήτησε ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης, παραμονές της Ελληνικής Επανάστασης. Οι βεντέτες τελείωναν με την παρέμβαση ατόμων αδιαμφισβήτητου κύρους, συνήθως μεγάλων ηλικιών. Πολλές φορές η παρέμβασή τους οδήγουσε σε κάποιους γάμους μελών των αντιμαχόμενων πλευρών. Η διαμεσολάβηση δεν πετύχαινε πάντα. Τότε τα υπολείμματα της ηττημένης οικογένειας σκορπίζονταν σε άλλα χωριά, αφήνοντας τους πύργους και τα χωράφια στον νικητή. Μπορούσε, βέβαια, αν ήθελε, να μείνει στο χωριό με την προϋπόθεση να ζητούσε συγγνώμη από την νικήτρια οικογένεια.

Υπήρχαν περιπτώσεις όπου και οι δύο μεριές προχωρούσαν σε συμβιβασμό επί ίσοις όροις, στην λεγόμενη ψυχαδερφοσύνη. Εκεί εκπρόσωποι και των δύο πατριών έδιναν τα χέρια και τελείωναν τις όποιες διαφορές μεταξύ τους.

Σήμερα στη Μάνη δεν υπάρχουν γδικιωμοί ή σκοτωμοί κτλ. . Υπάρχουν όμως έχθρες μεταξύ οικογενειών που κρατάνε από παλιότερα [( αν και δεν "δείχνονται" δημοσίως [((αλλά μόνο σε "παρεούλες" και "κλίκες"), οι πράξεις τους και το στόμα τους με τη πρώτη ευκαιρία στάζει φαρμάκι και ψέμα, βάζοντας λόγια ακόμα και σε μέλη των ιδίων των οικογενειών που οι πατεράδες και οι παππούδες τους είχαν έντονες διαφορές)] αλλά και μεταξύ κυρίως των ιδίων των μελών με τα χρόνια μιας οικογένειας λόγω διαφωνιών σε κληρονομικά δικαιώματα από γονείς σε παιδιά, ξαδέρφια και εγγόνια στο μοίρασμα περιουσιών και αυτός είναι ο λόγος που πολλές περιουσίες καταπατήθηκαν από δευτέρου και τρίτου βαθμού συγγενείς και όχι μόνο (π.χ. μπαρμπάδες σε ανιψιούς δηλαδή ακόμα και το ίδιο αίμα του) και ερημώθηκαν και εγκαταλήφθηκαν χωριά και πυργόσπιτα κυρίως στη Μέσα Μάνη. "Καλοθελητές" υπήρχαν και υπάρχουν λοιπόν πολλοί και "σήμερα" ακόμα και στις ίδιες μέσα τις τότε μονιασμένες φαμίλιες.

Η τελευταία μεγάλη Βεντέτα ή Γδικιωμός όπως λέγεται σωστότερα, έγινε το 1871 μεταξύ των Καουριάνων και των Κουριάνων (αρχηγός τους ο Καουριάνος Κούρος-Μαυρομιχάλης). Ήταν τόσο μεγάλη η βεντέτα που γενικεύτηκε σε όλη την Δυτική (Αποσκιερή) Μάνη, ώστε για να επέλθει η τάξη, χρειάστηκε η παρέμβαση του στρατού με πυροβολικό επί Πρωθυπουργίας του Μανιάτη Αλέξανδρου Κουμουνδούρου. Ένας στίχος μάλλον μοιρολογιού που συνήθιζε να λέει η Καβουρίτσα στην Κίττα, η Πηνελόπη Καβούρη απόγονος των Καουριάνων ήταν: "Η Κίττα η πολυπυργού κι η Νόμια παρόμοια αυτές οι δύο σέρνουσι όλη την πουτανία".

Πηγές:

Κυριάκος Δ. Κάσσης - Λαογραφία Της Μέσα Μάνης

Ελευθέριος Π. Αλεξάκης - Τα γένη και η οικογένεια στην παραδοσιακή κοινωνία της Μάνης

ΟΙ ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΞΩΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ ΜΑΣ ΠΙΟΝΤΕΣ

ΟΙ ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΞΩΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ ΜΑΣ ΠΙΟΝΤΕΣ

Άγιος Νικόλαος Κούβας (Κοιμητήριο Πιοντών)

Η εκκλησία του Αγίου Νικολάου στο κοιμητήριο των Πιοντών στην τοποθεσία Κούβα. Χτίστηκε από την οικογένεια Ποθάκου στην μνήμη ενός θανόντα της οικογένειας.

 

Άγιος Δημήτριος (Πυργούλι)

Άγιος Δημήτριος : Μονοκάμαρο ξωκλήσι στην τοποθεσία Πυργούλι στα βόρεια του χωριού. Χτίστηκε από παλιές οικογένειες του χωριού.

 

Άγιος Ισίδωρος (Αϊ Σίδερος)

Ο Ναός του Αγίου Ισιδώρου βρίσκεται ανατολικά του χωριού σε βατό μονοπάτι. Δεν υπάρχουν στοιχεία για την χρονολόγηση σου ναού, δεν υπάρχουν τοιχογραφίες. Τμήματα από αράβδωτους κίονες έχουν εντοιχιστεί στις παραστάδες της ωραίας πύλης και στη βάση της Αγίας Τράπεζας. Χτίστηκε από τις οικογένειες Μαυρούτσου και Τσίκλου.

 

Προφήτης Ηλίας (Αϊ-Λιας)

Ερειπωμένο μικρό εκκλησάκι πλησίον του Αγίου Ισιδώρου.

 

Άγιος Δημήτριος

Μονοκάμαρο ξωκλήσι ερειπωμένο πλέον, πλησίον από τις άλλες δύο (πιο ΝΑ). Χτίστηκε από την οικογένεια Μαυρούτσου.

Μονή Μεταμόρφωσης Του Σωτήρα

Καθολικό Μονής Σωτήρος , μοναστήρι παλαιότατο και έδρα της σχολής ζωγραφικής της Λαΐας ως τα 1880. Εσωτ διαστ 10.90 Χ 2.80μ. κοντά στην είσοδο του χωριού Πιόντες (Ακρογιάλι). Δύο φάσεις στην κτίση του ναού, η δυτική νεότερη.  Στεγάζεται με σχιστολιθικές πλάκες. Μεταγενέστερα προστέθηκε πρόκτισμα μονόχωρο, καμαροσκέπαστο διαστ 5.65 Χ 2.50μ. στη βόρεια πύλη εισόδου, εμπρός από τη δυτική πύλη η οποία αχρηστεύτηκε. Τοιχογραφίες δύο στρωμάτων (13ου και 18ου αιώνα). Μονοκάμαρη με καμπαναριό στεγασμένο (τετράτοιχο). Ο παλαιότερος ναός είναι ολόκληρος ιστορημένος εκτός από τα κατώτερα μέρη κ τμήμα της κάμαρας που είναι ασβεστωμένα.

Άγιος Γεώργιος

Μεγαλιθικό, μονόκλιτο, μονοκάμαρο ξωκλήσι (μεσαιωνικού τύπου) σκεπασμένο με μαρμάρες, χρονολογημένο τον 10ο αιώνα μ.Χ.

Παναγία Η Μεγαλόχαρη (Παναγίτσα)

Παναγία Η Μεγαλόχαρη : Βρίσκεται στον κεντρικό (υψηλό) μαχαλά του χωριού. Εσωτ διαστ 7.80 Χ 2.80μ. Ο ναΐσκος ανήκει στον τύπο ναών με μεγαλιθική τοιχοποιία. Πάνω από την πύλη εισόδου υπάρχει ανακουφιστική κόγχης από πελεκητούς μονόλιθους που σχηματίζουν πεταλόμορφο τόξο. Νεότερο κωδωνοστάσιο επιμελούς κατασκευής υψώνεται στο δυτικό τοίχο. Τοιχογραφίες: Ο ναός καλύπτεται με τοιχογραφίες τριών στρωμάτων. Το παλαιότερο των βυζαντινών χρόνων (13ος αι) και τα δύο νεότερα του 17ου και των 19ου αιώνα. Το πρώτο βρίσκεται στην καμάρα του κυρίως ναού. Τη νότια πλευρά της καμάρας διακοσμούσαν τρεις παραστάσεις από τις οποίες διακρίνονται η Υπαπαντή και η Κοίμηση. Στην Υπαπαντή διακρίνεται ο Συμεών που κρατεί το Χριστό στα χέρια. Στη σκηνή της Κοίμηση η κλίνη είναι πολύ ψηλή με κάλυμμα που καλύπτεται με σταυρούς. Μεταβυζαντινές τοιχογραφίες του 17ου αιώνα υπάρχουν στο κτιστό τέμπλο (ένθρονη Θεοτόκος βρεφοκρατούσα, Χριστός Μέγας Αρχιερεύς, Μεγάλη Δέηση). Ο Πρόδρομος στο νότιο τοίχο. Την τοιχογραφία της Κοίμησης του 17ου αιώνα στο Β τοίχο κάλυψε άλλη νεότερη του 19ου αιώνα με το ίδιο θέμα. Στο πλάι υπάρχει νεκροταφείο (κιβούρια) από όλες τις οικογένειες.

Άγιος Χαράλαμπος

Η κεντρική εκκλησία του χωριού. Χτίστηκε γύρω στα 1870. Ανακαινίστηκε έπειτα από τις ζημιές που είχε προκαλέσει σεισμός στα Κύθηρα (είχε πέσει το καμπαναριό και η σκεπή). Μόνο το παλαιό καμπαναριό ξεχωρίζει από το παρελθόν. Τελευταία έχει γίνει και εσωτερική ανακαίνιση στον χώρο με νέο δάπεδο, κλιματισμό, καινούργιες τοιχογραφίες κα. Έχει γίνει επίσης εξωτερική διαμόρφωση πεζουλιών ντυμένα με μαρμάρες.

Άγιος Νικόλαος

Ο Άγιος Νικόλαος είναι μονοκάμαρος, μονόκλιτος ναός, χωρίς καμπαναριό, εξωτερικών διαστάσεων 6.10χ3μ ανατολικά του χωριού με τοιχογραφίες λαϊκού ύφους, ντόπιας σχολής στο χτιστό τέμπλο τέλους 18ου - αρχές 19ου αιώνα. Χτίστηκε από την οικογένεια Τσίκλου.

Άγιος Ιωάννης

Το εκκλησάκι του Αγίου Ιωάννη βρίσκεται λίγα μέτρα έξω από το χωριό εξωτερικών διαστάσεων 5.40χ3.05μ. Η χρονολόγηση της εκκλησίας δεν είναι δυνατόν να υπολογισθεί μιας και δεν υπάρχουν πληροφορίες ούτε τοιχογραφίες. Χτίστηκε από την οικογένεια Λύρη (Ποθολυριάνικο το λένε οι ντόπιοι).

Άγιος Σπυρίδωνας

Ξωκλήσι Άγιος Σπυρίδωνας : Μονοκάμαρο ξωκλήσι ΝΑ του χωριού, χτίστηκε από την οικογένεια Ποθάκου.

Άγιος Στράτηγος

Μονοκάμαρο, μονόκλιτο ξωκλήσι του 18ου αιώνα. Βρίσκεται στα ΝΔ περίχωρα του χωριού.

Άγιος Πολύκαρπος

Μονοκάμαρο, μονόκλιτο ξωκλήσι στα όρια του χωριού.

Άγιος Νικόλαος (Τσάχα)

Βρίσκεται στην τοποθεσία "Τσάχα" στο πίσω μέρος του βουνού, προς τη θάλασσα και σε απόσταση από το χωριό (Β). Είναι νεότερη. Χτίστηκε σαν τάμα από κάποιο μέλος της οικογένειας Καψοκόλη των Δημαρίστικων που σώθηκε εκεί όταν ναυάγησε, ακριβώς από κάτω στον κάβο.

ACTION 24 | Χωρίς Χάρτη με τον Δημήτρη Καρβέλη - Επεισόδια Μάνη.

 

https://www.youtube.com/watch?v=hBfvYEyO4QM

https://www.youtube.com/watch?v=LJqgF88C32A

Η Ελιά στην Μάνη.

Η Ελιά στην Μάνη

Το ελαιόλαδο, χαρακτηριστικό προϊόν της Μάνης, είναι γνωστό για την περίφημη γεύση του και την ανώτερη αλλά και ιδιαίτερη ποιότητά του.

Ελιές

Οι Μανιάτες εξασφάλισαν την επιβίωση τους μέσα στους αιώνες, καλλιεργώντας τις ελιές και παράγοντας λάδι. Έτρωγαν και χρησιμοποιούσαν λάδι καθημερινά. Το τοποθετούσαν σε πιθάρια μέσα στη γη για να διατηρήσουν την ποιότητα του, καθώς επίσης το χρησιμοποιούσαν ως φυσικό συντηρητικό για να διατηρούν τις τροφές τους αναλλοίωτες για μεγάλο χρονικό διάστημα. Η ελαιοπαραγωγή αποτελεί την κύρια πηγή εσόδων των οικογενειών της Μάνης. Η παρουσία ενός τουλάχιστον ελαιοτριβείου σε όλους σχεδόν τους οικισμούς της χερσονήσου μαρτυρά τη θέση που κατείχε το ελαιόλαδο για την ευρύτερη περιοχή.

Ο καρπός της ελιάς και το ελαιόλαδο για τους Μανιάτες συνδέονται άρρηκτα με την χριστιανική πίστη, οι εκκλησίες φωτίζονται από καντήλια καίγοντας λάδι, το παιδί αλείφεται με έλαιο κατά τη βάπτιση και οι χριστιανοί ευλογούνται με το ιερό ευχέλαιο.
Ανέκαθεν, μία από τις πιο σημαντικές ελαιοπαραγωγικές περιοχές στην Ελλάδα ήταν η Πελοπόννησος. Το 1830, τα ελαιόδεντρα που υπάρχουν και εντοπίζονται στη γεωγραφική περιοχή της Μάνης ξεπερνούν το εντυπωσιακό ποσοστό 70% της υπόλοιπης Ελλάδας.
Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με την κατάταξη του ελαιόλαδου στα ποιοτικώς ανώτερα ελληνικά έλαια του 19ου αιώνα, υπογραμμίζει τη βαρύτητα της γεωγραφικής περιοχής της Μάνης στον ελληνικό χάρτη της ελαιοπαραγωγής.

Γνωρίζετε ότι …

• Η ελιά αποτελεί παγκόσμιο σύμβολο ειρήνης, ευημερίας, γνώσης, σοφίας και ελπίδας.
• Το ελαιόδεντρο σε άγρια μορφή υποστηρίζεται ότι πρωτοεμφανίστηκε στην Ελλάδα το 1200 π.Χ. και καλλιεργήθηκε για πρώτη φορά, σύμφωνα με την ιστορία, από τους Σύριους ή από τον Μινωικό πολιτισμό μεταξύ 3500-2500 π.Χ. Οι χρήσεις του ελαιόλαδου στην Ελλάδα ήταν πολλές από αρχαιοτάτων χρόνων και η ελιά είχε συνδεθεί με τον πολιτισμό, τη θρησκεία, τη διατροφή και την υγεία.
• Οι αρχαίοι Έλληνες απέδιδαν τη σωματική τους δύναμη και την πνευματική τους ευεξία στην κατανάλωση ελαιόλαδου και σύμφωνα με τον κώδικα του πατέρα της Ιατρικής, Ιπποκράτη, το ελαιόλαδο θεωρούνταν ευεργετικό για περισσότερες από 60 θεραπευτικές χρήσεις.
• Η σύγχρονη ιατρική επιβεβαιώνει το γεγονός ότι το ελαιόλαδο είναι ευεργετικό για την υγεία και θεωρείται το πιο μεγάλο μυστικό για την εξασφάλιση ευεξίας και μακροβιότητας. Έχει πλέον διαπιστωθεί η άμεση σχέση της κατανάλωσης ελαιόλαδου με την ελάττωση του κινδύνου για καρδιαγγειακά νοσήματα, καρκίνο, υπέρταση, σακχαρώδη διαβήτη, νόσο Alzheimer, έλκος, σεξουαλική ανικανότητα, ακόμα και με την ανάπτυξη του οργανισμού και τη αντιγήρανση.
• Στην Ελλάδα σχεδόν το 60% του καλλιεργούμενου εδάφους της είναι ελαιώνες ενώ είναι η χώρα με τις περισσότερες ποικιλίες ελιάς. Παγκοσμίως η Ελλάδα είναι πρώτη στην παραγωγή μαύρων ελιών και τρίτη στην παραγωγή ελαιόλαδου, μετά την Ιταλία και την Ισπανία.
• Επιστημονικές και ιατρικές μελέτες έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η Μεσογειακή διατροφή αποτελεί την καλύτερη συνταγή μακροζωίας.
• Σύμφωνα με τις αρχές της Μεσογειακής διατροφής, είναι απαραίτητη η καθημερινή κατανάλωση φρούτων και λαχανικών, όσπριων, ζυμαρικών, ψωμιού, δημητριακών, ρυζιού, γαλακτοκομικών προϊόντων και κυρίως ελαιόλαδου για την απόκτηση ενός γερού και υγιούς οργανισμού.

Το ελαιόλαδο χρησιμοποιείται στην παρασκευή σαπουνιού. «Σαπωνοποίηση» ονομάζουμε την διαδικασία κατά την οποία η στάχτη (αλισίβα), το νερό και το ελαιόλαδο παράγουν φυσική γλυκερίνη και άλας, τα οποία στην καθημερινή γλώσσα ονομάζουμε «σαπούνι». Κάθε γυναίκα στη Μάνη ήξερε να φτιάχνει σαπούνι.

Διακρίσεις…

Το 2010, η Unesco συμπεριέλαβε την Μεσογειακή Διατροφή στον Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας, ύστερα από αίτημα που υπέβαλαν από κοινού οι χώρες Ιταλία (προαγωγέα), Ελλάδα, Ισπανία και Μαρόκο.

Φράσεις και παροιμίες για το λάδι

«Από το θέρο ως τις ελιές δεν απολείπουν οι δουλειές», σημαίνει ότι η καλλιέργεια των ελιών είναι συνεχής και σκληρή εργασία.
«Αν δε σφίξεις την ελιά, δε βγάζει λάδι». Όπως πρέπει να σφίξεις τις ελιές για να βγάλεις το λάδι, έτσι πρέπει να δουλέψεις σκληρά για να αποδώσει η δουλειά σου.
«Όποιος έχει σιτάρι, κρασί και λάδι στο πιθάρι έχει του κόσμου τα καλά και του θεού τη χάρη», δηλαδή όποιος έχει αυτά τα τρία προϊόντα στο σπίτι του, είναι σαν να έχει απ” όλα, είναι πλούσιος.
«Δεν τρώγεται ούτε με το λάδι ούτε με το ξύδι». Το λέμε όταν κάποιος έχει τόσο άσχημο χαρακτήρα που ό,τι και να κάνεις δεν μπορείς να τον συμπαθήσεις.
«Δίχως λάδι, δίχως ξύδι πώς θα κάνουμε ταξίδι», φράση που χρησιμοποιούμε για να δείξουμε ότι δε μπορεί να γίνει δουλειά αν δεν έχεις τα απαραίτητα εφόδια.
«Κολοκύθια με το λάδι, κολοτούμπες το βράδυ», για να δείξει ότι τα κολοκύθια δεν χορταίνουν.
«Μου “βγαλε το λάδι», σημαίνει πως με ξεθέωσε στη δουλειά.
«Ξεφόρτωσέ τη την ελιά, να σε φορτώσει λάδι». Αν κλαδέψεις την ελιά, θα βγάλει πολύ λάδι.
«Αυτός είναι σαν το νερό στο λάδι», χρησιμοποιείται μεταφορικά για κάποιον που είναι καθαρός και αθώος.
«Ρίχνει λάδι στη φωτιά» (Με τα λόγια και τη στάση του, βοηθά να ανάψει ο καυγάς).
 

Το Λεξικό της ελιάς…

Αγουρόλαδο, το πρώτο λάδι της χρονιάς.
Αλατσολιές, οι παστές ελιές.
Αλετριβιδιάρης, ο εργάτης του ελαιοτριβείου.
Αλετριβιδιό, το ελαιοτριβείο.
Αμούρια, τα κατακάθια μετά την επεξεργασία του λαδιού.
Αξαγιά, η πληρωμή του εργοστασιάρχη. Για κάθε μόδι ελιάς κρατά από τον παραγωγό 100 δράμια λάδι.
Ασκιά, προβιές από ζώα για τη μεταφορά λαδιού.
Γιγουμιά, τενεκέδες από τσίγκο.
Δέπλα, το ξύλο με το οποίο χτυπούν τα κλαδιά της ελιάς.
Ελαιογραφία, ζωγραφική με ελαιόχρωμα.
Ελαιόκαρπος, ο καρπός της ελιάς.
Ελαιοκομία, η επιστημονική καλλιέργεια της ελιάς.
Ελαιοπιεστήριο, το πιεστήριο για την έκθλιψη του ελαιόκαρπου.
Ελαιοπυρήνας, ο πυρήνας – το κουκούτσι της ελιάς.
Ελαιουργία, η επεξεργασία λαδιού.
Ελαιόχρωμα, η κοινή λαδομπογιά.
Ελαιοχρωματισμός, το βάψιμο με λαδομπογιές.
Ελαιώδης, αυτός που περιέχει λάδι.
Θέρμισμα, η διαδικασία κατά την οποία ρίχνεται καυτό νερό στα τσουπιά που βρίσκονται στην πρέσα.
Κάπες ή παλέτσες, υφάσματα από λινάτσα ή βαμβάκι για το στρώσιμο της ελιάς.
Καπίρα, ψημένο ψωμί βουτηγμένο σε αγουρόλαδο.
Κατσίγαρος, το κατακάθι μετά την επεξεργασία του λαδιού.
Κιούπι – Πιθάρια, τα μεγάλα πήλινα δοχεία, για την αποθήκευση του λαδιού.
Κολυμπάδες, οι ελιές σε άλμη.
Κορονιοί, τα πήλινα πιθάρια με εσωτερικό επίχρισμα σμάλτου (γυαλί) για αποθήκευση λαδιού.
Λαγήνια, τα Γανωμένα δοχεία – χωρητικότητας 6,5 οκάδων λάδι.
Λαδάδικο, το κατάστημα που πουλιέται το λάδι.
Λαδάς, ο παραγωγός ή έμπορος λαδιού.
Λαδέμπορος, ο έμπορος λαδιού.
Λαδερό, το μικρό δοχείο λαδιού.
Λαδερός, αυτός που είναι φτιαγμένος με λάδι, «νηστίσιμος», ή αυτός που έχει πολύ λάδι.
Λαδής, αυτός που έχει το χρώμα του λαδιού.
Λαδιά, λεκές από λάδι.
Λαδικό, το ελαιοδοχείο.
Λαδίλα, η μυρωδιά του λαδιού.
Λαδολέμονο, το άρτυμα(σάλτσα) με λάδι.
Λαδόξυδο, το μείγμα από λάδι και ξύδι.
Λαδόπανο, το πανί με το οποίο περιτυλίγεται το βρέφος μετά τη βάφτιση.
Λαδόχαρτο, το διαφανές αδιάβροχο χαρτί.
Λαδόψωμο, το ψωμί που είναι αλειμμένο με λάδι.
Λαδώνω, αλείφω με λάδι.
Λίμπες, οι δεξαμενές όπου τοποθετούν το λάδι στο ελαιοτριβείο.
Λιοτρίβι, ελαιοτριβείο, το ελαιουργείο.
Μαζωχτό, ο τρόπος μαζέματος της ελιάς.
Μαζώχτρες, μαζωχτάδες, το εργαλείο που μαζεύουν την ελιά με τα χέρια
Μαξούλι, η ετήσια παραγωγή.
Μαστραπάς, το μεταλλικό δοχείο όπου μάζευαν το λάδι που έβγαινε από το ξύλινο πιεστήριο (μπασκί), σε πολλές περιοχές του Ελληνισμού όπως είναι η Ρόδος η Κως και η Κύπρος η συγκεκριμένη λέξη είναι ακόμα σε ισχύ.
Μιστάτα, η μονάδα μέτρησης του λαδιού.
Μόδι, η μονάδα μέτρησης παραγωγής λαδιού (1 μόδι ελιές = 500 οκάδες λάδι = 640 kgr).
Μούργα, τα κατακάθια μετά την επεξεργασία του λαδιού.
Μπασκιά, τα παλαιά ξύλινα πιεστήρια όπου διαχωριζόταν το λάδι από τα σπασμένα κουκούτσια. Αποτελούνται από δυο πλάκες, από τις οποίες η κάτω ήταν ακίνητη, ενώ η πάνω κατέβαινε σιγά – σιγά με τη βοήθεια ενός κοχλία.
Νερατζολιές, οι χοντρές ελιές πριν ωριμάσουν.
Ντορμπάδες, ντορβάδες, τα πανιά από λινάρι σε σχήμα φακέλου όπου τοποθετούν τη ζύμη για να μπει στο πιεστήριο.
Ξυδουλιές, οι ώριμες ελιές με ξύδι.
Οκά, μονάδα μέτρησης.
Οξύτητα, το κριτήριο ποιοτικής αξιολόγησης του ελαιόλαδου. Μετριέται σε γραμμάρια ελεύθερου ελαϊκού οξέος ανά 100 gr λιπαρής ύλης (βαθμός οξύτητας).
Πολήμι, η στέρνα μπροστά από το πιεστήριο όπου μαζευόταν το υγρό που έβγαινε από την πρέσα (λάδι και νερό) μετά από το “θέρμισμα”.
Ραφινάρισμα, η χημική επεξεργασία του ελαιολάδου.
Ροΐ, το δοχείο λαδιού.
Σγούρνες, πέτρινο ή τσιμεντένιο δοχείο όπου συγκεντρώνεται ο χυμός μετά την πίεση.
Σπαστολιές, οι τσακιστές ελιές.
Στάμα, η εργασία διαχωρισμού του ελαιολάδου από τον πολτό.
Στέτης, αυτός που στήνει τους ντορμπάδες στο πιεστήριο.
Ταγάρια, οι αγωγοί μέσα από τους οποίους διοχετεύεται η “αμούρη” έξω από το εργοστάσιο.
Ταξίμι, η μικρή δεξαμενή όπου αποθηκεύεται η “αμούρη”.
Τσαντίλες, οι ντορμπάδες, τα πανιά από λινάρι σε σχήμα φακέλου όπου τοποθετούν τη ζύμη για να μπει στο πιεστήριο.
Τσουπιά, τα πανιά από λινάρι σε σχήμα φακέλου όπου τοποθετούν τη ζύμη για να μπει στο πιεστήριο.
Φάμπρικα, το ελαιουργείο.
Φλάσκα, το δοχείο από νεροκολοκύθα για το μέτρημα του λαδιού.
Χαμούρι, ο πολτός που προκύπτει από το άλεσμα της ελιάς.
Χαμουριέρα, η μεταλλική δεξαμενή όπου μαζευόταν ο πολτός της ελιάς (χαμούρι).

Οι ελιές στα χωριά της Μέσα Μάνης, τον καιρό της εισβολής-καταστροφής του Σιλαμπαχιά ή Αρσλάν πασά (1605-10) ήταν λίγες. Οι περισσότερες φυτεύτηκαν μετά την Απελευθέρωση το 1828. Υπήρχαν όμως γύρω από Μοναστήρια αρκετές και μάλιστα στην περιοχή του Οιτύλου, Σκουταριού, Καρυούπολης, Μοναστήρι Πόρτο-Κάγιου. Ντόπιος, ψιλός ελαιόκαρπος από χαμηλά δέντρα, ξερικά, που μεταφέρθηκε και στην Κορώνη, όπου ονομάστηκαν “κορωναίικες” αντί του “σωστού” μανιάτικες ("τα μανιατάκια", έτσι τις αποκαλούν οι παλαιοί), μας αναφέρει ο Κυριάκος Δ. Κάσσης στο βιβλίο του “Η Αληθινή Απόκρυφη και ¨Αμάρτυρη¨ Ιστορία της Αρχέγονης Ελλάδας ιδίως της Μάνης και ιδιαίτερα του Ταινάρου” σελ.153.

Ο Κωνσταντίνος Ζ΄ Πορφυρογέννητος ((17 ή 18 Μαΐου 905 - 9 Νοεμβρίου 959) ο τέταρτος Αυτοκράτορας της δυναστείας των Μακεδόνων της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας) λέει για τους Μανιάτες «ο τόπος εν ω οικούσι άνυδρος και απρόσοδος ^. ελαιοφόρος δε ^. εξ ου και την παραμυθίαν έχουσι». Απ’ τον 10^ο αιώνα ήταν «ελαιοφόρος» η Μέσα Μάνη. Ο William Martin Leake  (1777-1860) (Βρετανός στρατιωτικός, διπλωμάτης, τοπογράφος, αρχαιόφιλος, περιηγητής και συγγραφέας) το 1805 αναφέρει ελαιώνες στο Πόρτο Κάγιο κυρίως. Αλλά παλαιότατες εληές και σ’ άλλα μέρη (π.χ. η εληά του Νίκλο στην Κοίτα, κι άλλες που φαίνονται πολύ γρηές γύρω απ’ την Κοίτα) μαρτυρούν την  ύπαρξη ελαιόδεντρων σ’ όλους τους χρόνους, παρά τις πολλές περιπέτειες της Μάνης. Το λάδι της Μέσα Μάνης – το αναφέραν και διάφοροι περιηγητές, αλλά αποδείχνεται και χημικά – θεωρείται το καλύτερο του κόσμου. (Μας αναφέρει ο Κυριάκος Δ. Κάσσης στο βιβλίο του «Λαογραφία της Μέσα Μάνης - Α’ Υλική Ζωή» σελ. 145-166 (γενικά για την ελιά)).

 

Το λιομάζωμα

Το λιομάζωμα, δηλαδή το μάζεμα του ελαιόκαρπου από το ελαιόδεντρο, αρχίζει στη Μάνη, προς το τέλος του Οκτώβρη ή αρχές Νοέμβρη, ανάλογα με την ωρίμανση του καρπού. Οι ελιές είναι έτοιμες για μάζεμα, όταν το μεγαλύτερο μέρος του ελαιόκαρπου έχει πάρει χρώμα μπλε σκούρο προς μαύρο. Πολλές φορές το λιομάζωμα συνεχίζεται μέχρι Δεκέμβρη ακόμα και Γενάρη. Παλιότερα υπήρχανε διάφοροι τρόποι για μάζεμα της ελιάς, σε κάθε τόπο. Στην Κέρκυρα και στους Παξούς το μάζεμα γινότανε από κάτω αφού είχανε πέσει οι καρποί από το δέντρο. Στην Κρήτη και σε άλλα νησιά στρώνανε δίχτυα γύρω από τα δέντρα και περιμένανε να ωριμάσουν και να πέσουν οι καρποί. Αλλού το μάζεμα γινότανε με ραβδισμό. Στη Σπάρτη και στη Μάνη το μάζεμα, από παλιά γινότανε πάνω στο δέντρο με τα χέρια. Σε μερικά μέρη της Ιταλίας (Την Τοσκάνη και την Ομβρία κυρίως) χρησιμοποιούσαν για το μάζεμα μεταλλικά χτένια. Τα τελευταία χρόνια άρχισαν και σε μας να χρησιμοποιούνται χτένια για το μάζεμα, με καλά αποτελέσματα γιατί συντομεύουν πολύ το μάζεμα. Τα χτένια αυτά είναι πλαστικά και λέγονται λανάρια. Η μέθοδος του ραβδίσματος- όπου ευτυχώς δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ στη Μάνη- είναι η χειρότερη από όλες, γιατί πληγώνει το δέντρο και καταστρέφει κλαδίσκους που θα καρποφορούσαν την επόμενη χρονιά. Στη Μάνη του παλιού καιρού, το μάζεμα του καρπού γινότανε πάνω στα δέντρα. Για το σκοπό αυτό πρώτα στρώνανε γύρω από το δέντρο μεγάλα πανιά, που τα λέγανε σαϊσματα ή λιόπανα. Μετά από αυτό γυναίκες και άντρες ανεβαίνανε πάνω στην ελιά. Στην αρχή διαλέγανε και κόβανε με πριόνι μεγάλους κλάδους που θέλανε ανανέωση. Οι κλάδοι αυτοί γεμάτοι καρπό πέφτανε πάνω στα απλωμένα λιόπανα. Εκεί όσοι ήτανε από κάτου ραβδίζανε τους κομμένους κλάδους για να πέσει ο καρπός. Μετά το κόψιμο των κλάδων, όσοι ήτανε πάνω στην ελιά, πιάνανε ένα-ένα τα κλαράκια με τις ελιές και τα μαδάγανε με τα δάχτυλα. Το μάδημα αυτό, που θύμιζε λίγο το άρμεγμα, γινότανε με τέχνη ώστε να πέφτουν οι καρποί και να μένουνε άθικτα τα κλαριά. Το λιομάζεμα, αντίθετα με τον θερισμό 'η το αλώνισμα που γίνονται σε ζεστές καλοκαιρινές μέρες, γίνεται το Φθινόπωρο με καιρό δροσερό ή ελαφρά ψυχρό. Αυτός ο καιρός δίνει διάθεση και κέφι στους δουλευτές. Όπως είναι πάνω στα ελαιόδεντρα μπορούν να μαζεύουνε και ταυτόχρονα να τραγουδάνε ή να μιλάνε μεταξύ τους, να λένε διάφορα αστεία και να πειράζονται. Αυτό κάνει το λιομάζεμα μια ομαδική εργασία κοπιαστική αλλά ευχάριστη. Όταν τελειώνανε το μάζεμα στη μια ελιά, στρώνανε τα λιόπανα στην επόμενη και συνεχιζότανε από ελιά σε ελιά ώσπου να τελειώσει το χωράφι. Ο καρπός μαζευότανε στα λιόπανα σε σωρούς και καθαριζότανε από φύλλα και κλαράκια, που είχανε ανακατευτεί. Μαζεύανε τον καρπό σε σακιά και με μουλάρια ή γαϊδουράκια τον μεταφέρανε σε ένα ορισμένο σημείο κοντά σε δρόμο. Το σημείο αυτό το λέγανε παχνί. Στο παχνί αδειάζανε τα σακιά και απλώνανε τον καρπό για να αερίζεται. Σε μια, δύο μέρες ερχόντουσαν οι αγωγιάτες από το λιτριβείο, ξαναβάζανε τον καρπό σε μεγαλύτερα σακιά και με μουλάρια τον πηγαίνανε στο λιτριβείο. Εκεί γινότανε το άλεσμα και η επεξεργασία του καρπού.

Το χαμολόι

Εκτός από το μάζεμα της ελιάς πάνω στα ελαιόδεντρα, χρειαζότανε να μαζευτεί ο ελαιόκαρπος, που έπεφτε χάμου, για να μην πάει χαμένος. Αυτή τη δουλειά, που ήτανε ευκολότερη συγκριτικά με το μάζεμα της ελιάς ψηλά πάνου στα κλαδιά, την αναλαμβάνανε οι γραίες και τα μικρά παιδιά. Και αυτό γιατί δεν “φελάγανε” (δεν μπορούσανε) να ανέβουνε στα δέντρα. Το μάζεμα του ελαιόκαρπου, από χάμου, σπυρί σπυρί, λεγότανε χαμολόϊ.

Το κοκκολόι

Δουλειά παρόμοια με το χαμολόϊ ήτανε και το κοκκολόϊ. Εδώ όμως έχουμε το μάζεμα λίγων κόκκων ελιάς, που ξεχάστηκαν από τους νοικοκυραίους και ξεμείνανε αμάζευτοι στα χωράφια. Η διαφορά ανάμεσα στους δύο αυτούς τρόπους συγκομιδής του ελαιόκαρπου είναι ότι στο χαμολόϊ οι ίδιοι οι νοικοκυραίοι μαζεύανε όσα λιόσπυρα έριχνε χάμου ο αέρας ή η βροχή ή όσα σπυριά “τσαγκράγανε” (τιναζόντουσαν) έξω από τα στρωμένα λιόπανα, κατά την ώρα της συγκομιδής. Στο κοκκολόϊ φτωχοί άνθρωποι, περνάγανε από τα μαζεμένα ελαιοπερίβολα και μαζεύανε λίγα σπυριά ελιές, που είχανε ξεχαστεί εδώ κι εκεί από τους μαζευτές. Γριούλες και φτωχά Μανιατάκια “κοκκολογάγανε” (μαζεύανε κόκκο κόκκο τα λιόσπυρα) από ξένα κτήματα για να κάνουνε λίγο λαδάκι, για να βγάλουνε τη “λοβή χρονιά”. (Από το βιβλίο “Οι Παλαιοί Μανιάτες του Βασίλη Πιερρακέα, Εκδόσεις Αδούλωτη Μάνη σελ. 80-84).

You Tube | Μανιάτικα Τραγούδια - Η Πατρίς Μου Είναι Η Μάνη | Official Audio Release

 Ειρήνη Στεφανάκου - Η Πατρίς Μου Είναι Η Μάνη

Στίχοι:

Η πατρίς η Μάνη μου,

η πατρίς μου είναι η Μάνη,

η πατρίς μου είναι η Μάνη

που κανόνι δεν την πιάνει.

Έχει πυ – αγάπα τα

τα όπλα τα Μανιάτικα,

έχει πύργους υψηλούς

και λεβέντες διαλεχτούς.

Και γυναί – Μάνη μου

και γυναίκες λεοντάρια

και γυναίκες λεοντάρια

πολεμούν με τα δρεπάνια.

Κι έχει φω – αγάπα τα

τα όπλα τα Μανιάτικα

κι έχει φώτα ξακουστά

δοξασμένα κι ισχυρά.

Πρώτο είναι Μάνη μου,

πρώτο είναι το Διρό,

πρώτο είναι το Διρό

από εκεί είμαι κι εγώ.

Δεύτερο αγάπα τα

τα όπλα τα Μανιάτικα

δεύτερο είναι το Λιμένι

που εχθρός εκεί δεν μπαίνει.

Τρίτο ει – Μάνη μου

τρίτο είναι το Αρμυρό,

τρίτο είναι το Αρμυρό

ξακουστό κι ιστορικό.

Είναι με – αγάπα τα

τα όπλα τα Μανιάτικα,

είναι και η Μέσα Μάνη

που κανόνι δεν την πιάνει.